Zamek w Gościszowie (dawny Giesmansdorff), niedaleko Bolesławca, to jeden z licznych zabytkowych obiektów Dolnego Śląska, które zostały zniszczone podczas ostatniej wojny światowej. Natomiast po roku 1945 ludzka bezmyślność, niefrasobliwość i wieczna „niemożność” urzędów, a wreszcie niedoskonałość prawa doprowadziły do jego całkowitej ruiny. Odtwarzając i utrwalając dzieje zamku gościszowskiego i jego mieszkańców, pragniemy przynajmniej część historii uratować i zachować w ludzkiej pamięci. W tym przypadku, a także wielu innych, jest to już jedyny sposób na przetrwanie dziedzictwa śląskiej historii i sztuki.

Architektura - zamek w XVI wieku

Zamek około połowy XVI w.

1. Przedłużono skrzydło zachodnie (z dawną wieżą mieszkalną) w stronę północną, aż do muru obwodowego i najpewniej zaopatrzono w nowe przejście na dziedziniec, zamykane bramą. Ściany boczne skrzydła były zapewne zakończone dwoma szczytami, ale ich wygląd jest nieznany (być może dekorowane były wolutami).

2. Wyburzono okrągłą wieżę i od strony południowej (od ulicy) wybudowano nowe skrzydło mieszkalne z co najmniej jednym wykuszem na elewacji zewnętrznej. Pozostawiono otwarte przejście w narożniku, prowadzące z dziedzińca do części XV-wiecznej. W murze tej części, od wewnątrz, zachowało się kamienne obramienie na belkę mocującą niegdyś wejście. Dostęp do pomieszczeń mieszkalnych na piętrze prowadził przez zewnętrzne, przymurne, drewniane schody.

3. Prawdopodobnie nadal użytkowano wtedy średniowieczny wjazd będący jednocześnie przejściem do kościoła i nadal użytkowano znajdujące się po tej stronie pomieszczenia średniowieczne. Jednocześnie niewykluczone, że powstało drugie przejście do zamku, od strony tworzącego się od zachodu folwarku. W trakcie dziedzińcowym (od zachodu), na wewnętrznym murze działowym, zachowały się ślady kamiennego oblicowania narożnika muru (narożnika budynku lub portalu ?).

4. Gotyckie blanki zastąpiono renesansową attyką, której fragmenty zostały usunięte w 1955 r., w czasie robót konserwatorskich.

5. Elewacje części nowożytnych były otynkowane i pokryte sgraffitem, którego fragmenty jeszcze się miejscami zachowały.

6. W rekonstrukcji, tam gdzie brak zachowanych śladów, przyjęty został układ okien pokrywający się z otworami późniejszymi. Rozkład wykuszy latrynowych poparty jest istniejącymi śladami. Jedynie wykusz wieży mieszkalnej jest wyłącznie hipotetyczny.

7. Największy problem stanowi rekonstrukcja póżnorenesansowego, zewnętrznego traktu skrzydła zachodniego, wychodzącego poza średniowieczny mur obwodowy. Powstało ono prawdopodobnie w późnych latach 70-tych XVI w., gdy mocno zaczęła się rozrastać rodzina Warnsdorffów (ale do 1588 r.). Ukształtowało się w dwóch, bardzo bliskich czasowo fazach i od tej strony powstała nowa fasada zamku, z nowym głównym wejściem. Jej wygląd całkowicie niemal zatarł się w kolejnej rozbudowie i w obecnej fazie, bardzo skąpych bada, nie jest możliwa jego rekonstrukcja. Na fasadzie, a także na wewnętrznych murach zachowały się liczne ślady tej rozbudowy, dobicia murów, zamurowane otwory drzwiowe i okienne itp. Wybudowano też wówczas prawdopodobnie kamienny most, prowadzący przez fosę w stronę folwarku.

Z powyższych powodów rekonstrukcja pałacu nie objęła traktu zewnętrznego z ostatniej ćwierci XVI w.

8. Na folwarku zachował się murowany budynek - sądząc po jego okazałości zapewne zarządcy, pokryty sgraffitem o motywach geometryczno - roślinnych. Poza nim stały też budynki drewniane (szachulcowe), może podmurowane, ale że nigdy nie prowadzono tam badań, nieznany jest ich rozkład.

Na murze (przy bramie przejazdowej z blankami), otaczającym folwark od północy, znajdują się nieokreślone bliżej ślady sgraffita.

9. Do kościoła, prawdopodobnie około 1519 r., dobudowano wieżę z nowym portalem wejściowym. Obok wejścia na dziedziniec kościelny (dokładnie nie wiadomo gdzie) nadal stała drewniana dzwonnica z XV w., usunięta dopiero w 1805 r.

10. Około połowy XVI w. powstał przy drodze na Lwówek Śląski tzw. Górny Dwór. Był pokryty geometrycznym sgraffitem, a jego kamieniarka i zachowane do niedawna żelazne ozdobne kraty zostały, podobnie jak w zamku, rozkradzione. Obok niego istniał osobny folwark. Budowla to nie była nigdy przedmiotem badań ani pomiarów i nieznany jest jej pierwotny kształt. Zachowała jednak w przyziemiu szereg sklepionych pomieszczeń. W późniejszych czasach została całkowicie przebudowana. Dwór ten był według tradycji przeznaczony dla wdów po właścicielach majątku.